Εορταστική Χριστουγεννιάτικη Αθήνα του 1960

(Άρθρο του Κώστα Μπαλάφα στο ένθετο Επτά Ημέρες της Καθημερινής – ΤΖΟΥΜΕΡΚΑ βουνά στο σχήμα του ουρανού (22 Μαίου 2005) -  με τίτλο « Ειν’ η πατρίδα μας …»  

Τα Τζουμέρκα είναι μια γη ματωμένη και περήφανη, με έναν λαό ίδια σκληρό, ζυμωμένο με τη στρουρνανόπετρα της γης που τον γέννησε, φιλόξενο και φιλότιμο, γεμάτο ειλικρίνεια, που ορκίζεται και τιμά τη φιλία και το ψωμί.

Οι γυναίκες του, ίσιες με τους άνδρες στην πάλη της ζωής, είναι μανάδες στοργικές, που μοχθούν ολημερίς με την πέτρινη μοίρα τους, καλλιεργώντας τη στέρφα γη, κι άλλοτε, νύχτα, βιαστικά ζαλικωμένες τη λιγοστή πραμάτεια, τρέχουν να βρεθούν χαράματα στην αγορά, για να στηρίξουν οικογένεια και να σπουδάσουν παιδιά. Στον αγώνα τους για τα απαραίτητα, σκυμμένες στη δουλειά, στύβουν, θαρρείς, στα δυο τους χέρια το λιγοστό χώμα και το ποτίζουν με ιδρώτα για να το κάμουν να καρπίσει – όπως τόσο παραστατικά, μιλάει ο ποιητής του τόπου μας Γιώργος Κοτζιούλας:

Φτωχά χωράφια βολεμένα σε πεζούλια

κι άπιαστες γίδες που κρέμονται σε γκρεμούς

αυτήν είν’ η πατρίδα μας, μα η πούλια

δε λάμπει πιο καθαρά σ’ άλλους ουρανούς

Κι όταν οι περιστάσεις κρίθηκαν δύσκολες για τον τόπο, και πάλι οι κάτοικοι αυτής της γης πρώτοι ξεσηκώθηκαν και θυσιάστηκαν για την πατρίδα, με την ελπίδα πως θα άλλαζαν και τη δική τους μοίρα, για να ξαναθυμηθούμε και πάλι τα λόγια του Κοτζιούλα:

Πεθάνατε γι’ αυτό της γης μας το κομμάτι

Για της πατρίδας ακέρια την τιμή

Κι ακόμα για το δίκιο το Άγιο του χωριάτη

Για της φτωχολογιάς τ’ ατίμητο ψωμί

Στον τόπο τον δικό μας, μείναμε με βούλες

Στην τρυπημένη σας μανδύα εδώ και εκεί

Θα σας σκεπάσουν με τη χλόη τους οι ραχούλες

Και θα σας κλαιν με τη φλογέρα οι πιστικοί

Αυτός ο κόσμος του μόχθου και της στέρησης είχε το κουράγιο να αγωνιστεί εκεί και να κρατήσει στον τόπο τη ζωή, κι ακόμα να ανδρώσει οικογένειες με τις μητριαρχικές αρετές της φυλής που δίκαια χάρισαν στην Ήπειρο το ζηλευτό επίθετο «εύανδρος».

Είναι σκληρός αυτός ο τόπος και κακοτράχαλος σπαρμένος από πέτρες με ονόματα και ιστορία.

Όλος πέτρα και πόνο είναι αυτός ο τόπος.

Πέτρα που δίδαξε ο Πατρο–Κοσμάς.

Πέτρα που ο Κατσαντώνης αγνάντευε κατά τα Γιάννινα τα φουσάτα του Βέλη-Γκέκα.

Πέτρες του Σέλτσου και του Σταυρού, ταμπούρια απ΄ τα απομεινάρια των Σουλιωτών.

Πέτρες που ακόμα ανασαίνουν τον πόνο της θυσίας και το μεγαλείο της φυλής να μην αναγνωρίζει δικαίωμα στους τρανούς να πατούν τον αδύνατο, να υπερασπίζει τα όσια και ιερά που συνθέτουν την ουσία του Ελληνισμού.

Όσο μας τυραννάει ο τόπος όπου πρωτοείδαμε το φως του ήλιου, τόσο πιο πολύ τον αγαπάμε. Γι’ αυτό κι όλοι μαζευόμαστε εδώ, σε χρονιάρες μέρες, για να ανταμώσουμε απ’ τον καιρό που μας σκορπίσανε οι ανάγκες του βιοπορισμού και να τιμήσουμε τον τόπο απ’ όπου ξεκινήσαμε αναζητώντας την προκοπή.

Είναι χρέος και άγραφος νόμος σ’ όλους εμάς τους ξενιτεμένους να τιμούμε εκείνους που βρήκαν το κουράγιο να παλέψουν με τις τόσες δυσκολίες και να μείνουν στα χωριά τα σκαρφαλωμένα στα ριζοβούνια, τα ξακουστά κι από παλιά ονομαστά για τους Αγώνες τους Τζουμέρκα. 

Αλλες φωτογραφίες του Κώστα Μπαλάφα 

 (Στις 6 Δεκεμβρίου 1944 ο Άρης Βελουχιώτης με τον Στέφανο Σαράφη μέσω Περάματος και των οδών Ανεξαρτησίας – Αβέρωφ φθάνουν στην κεντρική πλατεία των Ιωαννίνων, όπου τους γίνεται αποθεωτική υποδοχή.

Οι δυνάμεις του Ζέρβα με τη βοήθεια αγγλικών πλοίων από Ηγουμενίτσα και Πρέβεζα καταφεύγουν στην Κέρκυρα.)

Κώστας Μπαλάφας: Φωτογραφίζοντας το Αντάρτικο στην Ήπειρο, 1941 - 1944.

O Mπαλάφας, η Robot, η ιστορία
του Μιχάλη Σηφάκη 16/02/2011

Ο άντρας στην φωτογραφία αυτή συνήθως ήταν πίσω από τον φακό.
Ονομάζεται Κώστας Μπαλάφας και αναγνωρίζεται σήμερα σαν ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες φωτογράφους του 20ου αιώνα. Η βιογραφία του θυμίζει μυθιστόρημα. Είναι συνταξιούχος της ΔΕΗ –στο απέραντο φρενοκομείο της νέας Ελλάδας, πάλι καλά, αφού δεν εμπορεύτηκε το έργο του.

Ο Κώστας Μπαλάφας είτε δεν θυμάται, είτε δεν έκρινε σκόπιμο να δώσει την πληροφορία ποιός ήταν που του έβγαλε το πορτραίτο αυτό και πότε ή που ακριβώς. Μπορεί να ήταν ο φίλος του, Λέανδρος Βρανούσης, ή κάποιος άλλος αντάρτης του ΕΛΑΣ. Μπορεί να ήταν 1943, ή ’44.
Δεν έχει σημασία, ήταν την εποχή της ελπίδας –προτού η Εθνική Αντίσταση μετατραπεί σε Εμφύλιο Πόλεμο- και είναι ένα υπέροχο πορτραίτο, εξαιρετικά σπάνιο, γιατί είναι το πορτραίτο του φωτογράφου του 85ου Συντάγματος του Ελληνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού στα βουνά της Ηπείρου.
Η φωτογραφία αυτή, λοιπόν, είναι τραβηγμένη με μια φωτογραφική μηχανή γερμανικής κατασκευής, μάρκας Robot (η λέξη ρομπότ έγινε διάσημη πολύ γρήγορα: ο τσέχος συγγραφέας Καρέλ Τσάπεκ την εισήγαγε το 1920, η γερμανική φίρμα φωτογραφικών μηχανών ιδρύθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1930).
Ο Μπαλάφας την αγόρασε από έναν Ιταλό στρατιώτη το 1940. Οι μηχανές αυτές «φορούσαν» εξαιρετικούς ευρυγώνιους φακούς Zeiss και δεν χρειαζόταν εστίαση. Η πιο μεγάλη ιδιαιτερότητα τους ήταν ότι το άνοιγμα του διαφράγματος ήταν τετράγωνο (24Χ24mm.) και όχι το συνηθισμένο 2 προς 3 που μεταπολεμικά επικράτησε απόλυτα. Μάλιστα, οι μηχανές αυτές είχαν ένα μηχανισμό προώθησης του φιλμ που ήταν παρόμοιος με αυτόν που χρησιμοποιούσαν οι κινηματογραφικές μηχανές.

Η κότα έκανε το αυγό, ή το αυγό την κότα;
Πρώτα βρήκε την Robot ο Μπαλάφας και μετά το φιλμ, ή όταν βρήκε το φιλμ έψαξε την κατάλληλη μηχανή; Σε κάθε περίπτωση, στα συντρίμμια ενός ιταλικού βομβαρδιστικού αεροπλάνου βρέθηκε ένα στρογγυλο κουτί με κινηματογραφικό φιλμ, της ιταλικής φίρμας Ferrania Capelli (που ιδρύθηκε το 1923 και συνεχίζει και σήμερα να παράγει προϊόντα απεικόνισης διαφόρων τεχνολογιών).
Οι περισσότεροι Ηπειρώτες φοβήθηκαν μήπως το στρογγυλό κουτί ήταν νάρκη.
Ο Μπαλάφας ήξερε τι ήταν και το απέκτησε με αντίτιμο λίγες οκάδες καλαμποκάλευρο. Έκοβε από το κινηματογραφικό καρούλι κομμάτια φιλμ και τα προσάρμοζε στη φωτογραφική μηχανή. Το φιλμ το εμφάνιζε σε πιάτα και είναι ένα θαύμα ότι τα κατάφερε.

Στο μεταξύ, ο Μπαλάφας ήταν σε μια ομάδα που άκουγε στα κρυφά το ραδιόφωνο του BBC και στη συνέχεια κυκλοφορούσε τα νέα του Πολέμου σε αντίθεση με τις επιθυμίες των κατοχικών αρχών. Και οι μεν ιταλικές αρχές έδειχναν επιείκια, οι δε Έλληνες ασφαλίτες συνεργάτες των Ιταλών όχι. Έτσι, ο Μπαλάφας το πήρε απόφαση και ανέβηκε στο βουνό, όπου και κατατάχθηκε στην 6η Ταξιαρχία του ΕΛΑΣ, στο 85ο Σύνταγμα με καπετάνιο τον Αστέρη (Δημήτρη Βαμβακά).
Η Ταξιαρχία επιχειρούσε στην περιοχή του Μετσόβου, κυρίως στο ανατολικό και δυτικό Ζαγόρι. Ο Μπαλάφας έγινε ο φωτογράφος του Συντάγματος και παρέμεινε στις τάξεις του ΕΛΑΣ περίπου μέχρι την Απελευθέρωση των Ιωαννίνων από τους Γερμανούς, τον Οκτώβριο του 1944.

Στα βουνά της Ηπείρου ο Μπαλάφας φωτογράφησε τις καταστροφές του πολέμου και την αντίσταση κατά της Κατοχής. Κατά ένα τρόπο, όπως σημειώνει ο ιστορικός Τάσος Σακελλαρόπουλος, ο Μπαλάφας υπήρξε φωτορεπόρτερ της Αντίστασης.
Ο φωτογράφος «γοητεύτηκε», λέει ο Σακελλαρόπουλος, από την δράση και τη λειτουργία του ΕΑΜ και οι φωτογραφίες του αποτυπώνουν την ελπίδα που έστω για λίγο δημιουργήθηκε, ότι χτίζεται ένα καλύτερο μέλλον. Το μέλλον, βέβαια, ήταν ζοφερό. Όμως ο Μπαλάφας στάθηκε τυχερός και γλίτωσε από τη δίνη του Εμφυλίου. Τον περίσωσε αρχικά ένας Άγγλος λοχαγός και φωτογράφος και κατόπιν μέσα από την συνεργασία του με την Βρετανική Αποστολή στις επισκευές του οδικού δικτύου βρέθηκε στην αμερικανική εταιρεία που κατόπιν έδωσε τη θέση της στη ΔΕΗ.

Οι φωτογραφίες του, όμως, δεν ήταν μαζί του. Καθώς ετοιμαζόταν να φύγει από τα Γιάννενα με τους Βρετανούς, εμπιστεύθηκε το φωτογραφικό του υλικό στην οικογενειακή του φίλη Ιουλία Γοργόλη, που το έκρυψε κάτω από το ξύλινο πάτωμα ενός Γιαννιώτικου σπιτιού. Για τριάντα και πλέον χρόνια, τα αρνητικά έμειναν εκεί. Ο Κώστας Μπαλάφας αναζήτησε τις φωτογραφίες του αμέσως μετά τη δικτατορία, το 1974. Τότε ο Σπύρος Μελετζής έκανε την πρώτη έκθεση με φωτογραφίες από το Αντάρτικο και τότε έψαξε ο Μπαλάφας και βρήκε τα 2.000 περίπου αρνητικά.
Το 1991 εξέδωσε με δικά του έξοδα τον τόμο «Κώστας Μπαλάφας. Το Αντάρτικο στην Ήπειρο. Ασπρόμαυρες φωτογραφίες 1940-1944». Το 2007 δώρισε το έργο της ζωής του στο Μουσείο Μπενάκη.

Από τις 10 Φεβρουαρίου το Μουσείο εκθέτει στο κτήριο της οδού Πειραιώς 79 από τις φωτογραφίες που τράβηξε στο Αντάρτικο ο Μπαλάφας. 65 από αυτές έχουν τυπωθεί από τα ψηφιοποιημένα και αποκατεστημένα αρνητικά. Είναι όλες τους ιστορικά ντοκουμέντα και είναι όλες τους έργα τέχνης. Μια απ’ αυτές δεν την έχει τραβήξει ο ίδιος.

«Κώστας Μπαλάφας
Το Αντάρτικο στην Ήπειρο, 1941-1944»
Μουσείο Μπενάκη – Κτήριο οδού Πειραιώς
Διάρκεια: 11 Φεβρουαρίου – 30 Απριλίου 2011
*Ο Μιχάλης Σηφάκης είναι δημοσιογράφος.
ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ από το papaioannou wordpress

Το είδα στο blogspot Βαθυ Πρασινο